Czosnek jako surowiec farmaceutyczny – sproszkowana cebula czosnku (Allii sativi bulbi pulvis)

Czosnek jako surowiec farmaceutyczny – sproszkowana cebula czosnku (Allii sativi bulbi pulvis)

Rodzaj Allium, do którego należy czosnek, obejmuje około 940 gatunków roślin i jest częścią rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae). W niektórych systemach klasyfikacyjnych czosnek zalicza się także do rodzin liliowatych (Liliaceae) lub czosnkowatych (Alliaceae). Monografie dotyczące czosnku pospolitego (Allium sativum) znajdują się zarówno w Farmakopei Polskiej XIII, jak i w najnowszej Farmakopei Europejskiej, gdzie omówiono surowiec w formie suszonej lub liofilizowanej cebuli tej rośliny.

Czosnek pospolity, będący rośliną przyprawową i leczniczą, pochodzi z Azji Środkowej i osiąga wysokość do 70 cm. Jego cebula składa się z kilku ząbków, znanych jako ząbki czosnku. Liście tej rośliny są płaskie, rynienkowate u nasady i mają szerokość do 1 cm. Czosnek tworzy kwiaty zebrane w pozorny baldaszek, który jest osłonięty okrywą. Kwiaty są drobne i różowe, z sześcioma płatkami i sześcioma pręcikami, przy czym te wewnętrzne mają szeroko rozszerzone nitki. Owocem jest torebka. Liście, kwiaty i cebule czosnku mogą być wykorzystywane jako składnik potraw, spożywane na różne sposoby, takie jak pieczenie, suszenie, marynowanie, kiszenie lub gotowanie.

Zgodnie z Farmakopeą Polską, czosnek powinien być suszony w temperaturze nieprzekraczającej 65°C. Cebula czosnku musi zawierać co najmniej 0,45% allicyny (C6H10OS2) o masie cząsteczkowej 162,3.

Po zmieleniu, cebula czosnku przybiera postać jasnożółtego proszku. Pod mikroskopem, w roztworze wodzianu chloralu, widoczne są fragmenty miękiszu oraz spiralne lub pierścieniowe naczynia, które są otoczone cienkimi, wąskimi komórkami. Strata masy po suszeniu nie może przekroczyć 7%, a popiół całkowity nie może wynosić więcej niż 5%.

Świeża cebula czosnku zawiera 0,35-1,3% alliiny, która jest bezwonną substancją rozpuszczalną w wodzie. Alliina, gdy surowiec jest świeży i nieuszkodzony, nie ma właściwości przeciwbakteryjnych. Dopiero podczas rozdrabniania czosnku, enzym allinaza przekształca alliiny w allicynę. Allicyna następnie rozkłada się na różne związki siarki, takie jak ajoeny, oligosiarczki czy winylodisiarczki.

Sproszkowany czosnek zawiera 0,5-2,5% allicyny, a także inne związki siarki, takie jak tioglikozyd skordynina, aminokwasy siarkowe, peptydy glutamylowe, enzym alliinazę, saponiny sterydowe i trójterpenowe (np. alliospirozyd, satiwozyd), lektyny, flawonoidy, polisacharydy (głównie fruktany), adenozynę oraz związki selenu. Kontrowersje dotyczą obecności selenowanych aminokwasów. Prof. Wolfgang Blaschek zauważa, że liofilizacja czosnku nie przynosi dodatkowych korzyści, a suszenie w temperaturze do 60°C jest równie efektywne.

Maceraty czosnkowe na oleju roślinnym zawierają głównie winyloditiiny, allilo-oligosiarczki i ajoeny. Z kolei destylat z maceratu wodnego czosnku świeżego jest bogaty w diallilo-oligosiarczki. Z 100 g świeżego czosnku można uzyskać do 400 mg olejku czosnkowego.

Czosnek wykazuje szerokie właściwości lecznicze. Działa bakteriobójczo, bakteriostatycznie, fungistatycznie, a także ma działanie przeciwzakrzepowe i hipotensyjne. Regularne stosowanie czosnku obniża poziom cholesterolu oraz trójglicerydów we krwi. Najsilniejsze właściwości posiada czosnek w stanie świeżym. Wyciągi wodne, alkoholowe oraz olejowe z czosnku mają również działanie żółciopędne, przeciwzapalne oraz wspomagają trawienie. Istnieją sugestie, że czosnek może zmniejszać ryzyko rozwoju nowotworów przewodu pokarmowego. W medycynie ludowej czosnek stosowano również w leczeniu pasożytów jelitowych, takich jak owsiki czy włosogłówki. Czosnek jest także polecany przy problemach z układem oddechowym, w chorobach zakaźnych, przeziębieniu, miażdżycy oraz zaburzeniach trawiennych.

Należy jednak pamiętać, że czosnek jest szkodliwy dla psów i kotów. Przy dawce 5 g na kg masy ciała może prowadzić do zatrucia, uszkodzenia krwinek oraz methemoglobinemii.